Altxorra zorupean

Arkeologia eta espeleologia

Atxurra kobazuloan murgiltzeko bidaia. Horretan Iñaki Intxaurbek eta Diego Garatek zuzendutako espeleologoen eta arkeologoen taldeak 14.000 urtetik gorako antzinatasuna duten grabatuak eta pinturak aurkitu ditu.

14.000 urteko distantzia duen bidaia egiteko ez da gehiegi ibili behar. Denboran hain urrun joateko sarrera, Markinatik Lekeitiorantz doan errepidearen bihurgunean ezkutatuta dago. Ez baduzu begiratzen, ez duzu ikusiko. Antzinarako leiho txikia da, mendian landua eta hesi baten bidez babestua. Hutsune horretatik Atxurrako kobazulora sartzen da. Giltza gutxi batzuek dute eta horietako bat Diego Garate da. Bera da arkeologoen taldea zuzentzen duena eta Iñaki Intxaurbek koordinatutako espeleologo adituekin batera, Bizkaiak zorupean ezkutatzen duen altxorretariko bat aurkitu dute: 70 animalia irudi, grabatu eta pinturen artean, 14.000 urtetik gorako antzinatasunarekin.

Bizkaian gauza asko ezagutzen genituen eta mundu osoan balioztatzen ziren, besteak beste, bere mendi eta basoak, kostaldea edo historia eta kulturari buruzko ondarea. Bai zorupean, ondo gordeta, Bizkaiak altxorra ezkutatzen du”, dio Garatek. “Gutxienez hirurogeita hamar irudiez ari gara, nahiz eta baliteke ehun baino gehiago izatea. Kobazuloan lana hasiberria dugu. Asko dago egiteke. Horretan jarduten dute.

Hesiaren beste aldean, mundua desagertzen da. Isiltasuna, iluntasuna eta hotza. Hotzari lanerako neoprenozko jantzi lodiak, eskularruek eta galtzetinek aurre egiten diote; iluntasunari, berriz, meatzarientzako kaskoaren argi izpiak; eta, azkenik, isiltasunari Garateren tenplu ahotsak hormetan jotzen duenean. Bere esanetan, sarrera 1882. urtean ireki zen, Markinatik Lekeitioraino errepidea egiten ari zirenean. Orduan, kobazuloa agerian gelditu zen. Argi haria sartu zen. Eta jendea. Bete egin zen. Hasieran leize-hartz handien eta hartz-kumeen hondar asko zegoen. Horiek hibernazioan hiltzen ziren. Kobazuloaren zoruan etzanda beren horretan eskeletoak gelditzen ziren. Tamalgarria izan arren, guztia suntsitu zuten, dio.

Atxurrako arkeologia aztarnategia J.M. Barandiaranek aurkitu zuen 1929. urtean eta 1934. urtetik 1935. urtera euskal arkeologo ezagun horrek induskatu zuen. Baina inoiz ez zen indusketa zientifikoa egin. Ez zen 2014. urtera arte izan. Orduan, espeleologoen eta arkeologoen taldeak berriz eutsi zion proiektuari, aztarnategiaren ahalmena balioztatzeko. Lanak, arte paleolitikoaren bila kobazuloak berraztertzeko Bizkaiko Aldundiak finkatutako ikerketaren ildotik, kobazuloa argiztatu zuen. Eureka! Bilatzen ari ginena aurkitu genuen: animalien marrazkiak eta grabatuak, batez ere, zaldiak eta bisonteak, baina ahuntzak, oreinak eta uroak ere bai. Erabilitako teknika ia esklusiboa grabatuena da aldaera ezberdinetan eta batzuetan pintura beltzarekin konbinatzen da. Azkenekoaren kontserbazioa okerragoa da, aipatzen du Garatek.

14.000 urteko bidaia 300 metrotan egiten da. Hain urrun iristeko, urez estalitako zoru buztintsuetan zehar arrastatu behar da, baita gora egin eta sabela sartu ere korridore estua zeharkatzeko, hormak ia elkar besarkatuak baitaude. Iristea kosta egiten da. Baina pena merezi du. Altxorra ez da distiratsua. Eta, gainera, ez da lehen ikusian antzematen. Bilatu behar da. Zaila da toki horietara iristea, baina ez dakigu zergatik margotu edo grabatzen zuten bertan, dio Garatek gehien ikusten den grabatu bat azaltzen duen bitartean. Lauhazkan dabilen zaldia da. Eta harago bisonte zauritua milaka lantzekin. Beste batzuk ez dira hain erraz ikusten. Bertan daude, baina hormak arkeologoaren begiekin irakurtzen jakin behar da. Braillea balitz bezala, Garateren hatzak ermamiekin kobazuloaren horma zimurtsua ukituz doaz. Lerroak botatzen ditu, puntuak elkartu ere bai, bat-batean agertu arte: harkaitzean oso grabatu handia, besoekin har ezin daitekeena. Bi metro inguruko bisontea da Bizkaiak zorupean ezkutatzen duen altxorretariko bat da.

Argibide gehiago

Hamarkada batean Bizkaian paleolitikoan apaindutako hiru kobazulo ezagutzetik 15 ezagutzera pasatu da: Venta Laperra, Santimamiñe, Arenatza, El Rincón, El Polvorín, Antoliña, Askondo, Bolinkoba, Lumentxa, Morgota, Ondaro, Abittaga, Goikolau, Atxurra eta Armintxe. Mundu osoko adituek, bereziki, Frantzia eta Ingalaterrakoek, interesa azaldu dute aurkikuntzarengatik eta Bizkaia arkeologia altxorren mapan kokatu da.